فرانتس تشنر ، مقبول احمد ( مترجم : گنجى وآذرنگ )

41

دانش جغرافيايى مسلمانان ( فارسى )

تقسيم‌بندى اقليمى بطلميوس ترسيم گرديد ، و علاوه بر اين ، نقشهء بزرگى از جهان از نقره ساخته شد . كليهء اطلاعات جغرافيايى به دست آمده از منابع يونانى و عربى معاصر و پيشين ، به قسمتهاى مرتبط طبقه‌بندى شده ، به طورى كه هر كدام شرح يكى از نقشه‌ها را تشكيل مىداد . اين اثر يكى از مهمترين پيشرفتها در جغرافياى طبيعى و توصيفى به شمار مىرفت . كتاب ابن سعيد بر نظام اقاليم استوار بود و در آن طول و عرض جغرافيايى بسيارى جاها تعيين شده بود ، و همين امر انتقال و ترسيم آنها را بر روى نقشه آسان مىساخت . در اين زمان ، سوريه به صورت يكى از مراكز مهم فعاليتهاى جغرافيايى درآمده بود . ابوالفدا ، امير سورى ، مورخ و جغرافيدان ، اثر زبده و مهم خود را دربارهء جغرافياى جهان در 721 به رشتهء تحرير درآورد . اين اثر طول و عرض جغرافيايى جاها را به دست مىدهد و مبتنى بر جغرافياى محلى است . كتاب ابو الفدا با نظم خاصى تدوين شده و شامل مسائل مربوط به جغرافياى توصيفى ، نجومى و انسانى است . به نظر مىرسد كه ابو الفدا از برخى منابع معاصر خود بهره برده است ، چون در كتاب او پاره‌اى از اطلاعات تازه به چشم مىخورد كه در آثار نويسندگان پيشين وجود ندارد . ب ) متون كيهان‌شناسى در اين دوره چندين كتاب تدوين گرديد كه نه فقط به جغرافيا ، بلكه به كيهان‌شناسى ، نظام گيتى ، نجوم و امثال آن نيز مىپرداخت . چنين به نظر مىرسد كه هدف عمدهء اين كتابها آن بوده است كه دانش مربوط به جهان را به صورت منظم و يك جا براى استفادهء خوانندهء معمولى عرضه كند . مؤلفان اين كتابها بدون ترديد از متون اسلامى گذشته استفاده كرده‌اند ،